antieke_tegels_met

Roofvogels op tegels

Roofvogels op Tegels

Wereldwijd komen er 65 soorten Valken en 60 soorten Arenden voor.

Valken, Sperwer & Havik op Tegels

Roofvogels op antieke tegels komen niet al te veel voor, maar ze zijn er wel en soms komt net als in de natuur er plotseling één of meerdere langs vliegen. Ze behoren tot de soorten tegels die erg gewild zijn en al snel door verzamelaars gevangen worden die net het juiste voer in hun portemonnee bij zich hebben. Ze hebben iets fascinerends, iets stoers en door hun uiterlijk en straffe penseelvoering spreken deze tegels velen aan. Bij de uilen is dat ook zo, goed te zien op de pagina Uilen op Tegels op deze site. Maar deze keer laten we de uilen hier als roofvogels verder buiten beeld. Soms zijn er valkensoorten of een sperwer of havik op tegels te herkennen aan hoofdzakelijk hun contourvorm. Als we geluk hebben, dan zien we ook nog een wigvormig of een recht of rond staartuiteinde met één, enkele, of geen dwarsbanden die de determinatie van roofvogels op tegels ten goede komt. Derhalve gaan wij deze keer de roofvogels op tegels niet allemaal determineren op een enkele soort na die wel te herkennen is.

Twee laat 16e eeuwse cirkeltegels met de afbeelding van een roofvogelachtige.
Tegel links: Coll. J. Holtkamp.

De Vlucht van de Arend…

Tegels met arenden erop zijn soms ludiek met de gangbare kleuren versierd, met bijvoorbeeld flink oranje schouders, wat zij in het echt niet hebben. Toch zijn het vaak wel mooie en vrolijke plaatjes die wel degelijk de charme van antieke tegels uitbeelden waar we niet omheen kunnen en die we eigenlijk ook niet willen missen. De oorzaak naast het beperkte kleurenpallet, zal ook zijn dat ze vaak nagemaakt zijn naar de zwart/wit prenten van Adriaen Collaert en men verder dus verstoken bleef van een zichtbare kleurvoering op de juiste plaatsen. Derhalve geven wij hier slechts de groep of verzamelnaam aan van: Arenden. Opmerkelijk is dat de arenden, net als de prenten, bijna altijd zittend zijn afgebeeld op de tegels. In tegenstelling tot de groep valken, sperwer en havik die soms wel vliegend zijn afgebeeld, heb ik nog geen vliegende arenden gezien. Wel bij de uilen komen vliegende bosuilen voor op tegels, die weer niet zo op de prenten staan en door de schilders zelf bedacht zijn.

Links tegel met een arend in bruintint uitgevoerd. Rechts dezelfde voorstelling maar nu in andere kleuren. 17e eeuw
Beide tegels vervaardigd in Gouda bij DE SWAEN

Bij het verzamelen van fotomateriaal is toch een mooie arend met de vleugels uit met prachtige bruintinten komen aanvliegen welke wij U hier tonen. Maar natuurlijk zijn er ook andere afbeeldingen met een arend of van andere roofvogels in kleur of blauw. Een arend met zijn vleugels een klein beetje uit, is wel te zien op een bijbeltegel waar de apostel Johannes aan het schrijven is met naast hem een arend als zijn symbool. (Zie Pluis Bijbeltegels op pagina 402 tegel nr. 1118. N 4; paars, Utrecht, 18 c.)

Tegel met de voorstelling van een roofvogel (arend) met gevangen prooi, 17e eeuw. Hoekvulling franse lelie spits. Gouda de SWAEN.

Twee tegels met een arend. 17e eeuw. Hoekvulling franse lelie blauwe dwarsstreep. Alle drie de arenden zijn geschilderd uit dezelfde spons. Mooi is te zien dat de drie roofvogels speels zijn ingekleurd met verschillende kleurcombinaties. Gouda de SWAEN.

Ruige Roofvogels…
Arenden of adelaars zijn krachtige dagactieve grote ruige roofvogels met brede vleugels, een stevige snavel en scherpe klauwen. Het verenkleed is bij het mannetje en vrouwtje meestal gelijk. Wel is het vrouwtje doorgaans groter net als bij de meeste (roof)vogels. Ze krijgen hun volwassen verenkleed pas na enkele jaren. Ze eten voornamelijk knaagdieren, konijnen, hazen, vogels, hagedissen en soms een slang zoals specifiek de slangenarend dat doet, of zelfs flinke vissen zoals de visarenden dat doen. Er zijn wel eens grote vissen gevonden met nog de klauwen van een visarend in hun rug die dan verder vergaan is. De prooi is dan overschat en dan heeft de te sterke vis de arend onder water getrokken en gehouden. Ook pakken zij soms jong vee, een lammetje, een vosje of andere jonge dieren. Zij beschikken over een meer dan uitstekend gezichtsvermogen. Veel verschillende soorten arenden komen hoofdzakelijk voor in Europa, Azië en Afrika. Amerika kent slechts enkele soorten.

Tegelnisje met op de voorgrond torenvalkjes

De Geliefde & Gehate Adelaar…
Vele landen gebruiken de arend als een geliefd nationaal symbool omdat ze macht, schoonheid en onafhankelijkheid uitstraalt. Hij staat symbool voor de goddelijke kracht, van alle dieren kan de arend het hoogste in de hemel vliegen en het sterke zonlicht verdragen. De indianen zagen hem als het dier dat heel dicht bij de “Grote Geest” komt en van oudsher gebruikten de sjamanen arendsveren om de aura van zieken te helen. In de christelijke iconografie is een arend het symbool van de apostel Johannes die de “Adelaar van Patmos” wordt genoemd. De Romeinen gebruikten de adelaar op hun standaarden, tevens is hij het attribuut van Jupiter, in de Romeinse mythologie de oppergod van de hemel en het onweer. De tweekoppige adelaar is zowel van het Duitse Rijk als het Russische Rijk. Op sommige oude tegels is dat te zien. Bij de russen stond er echter op de borst van de arend een schild met daarop een ruiter afgebeeld. In Nazi Duitsland is de (gehate) adelaar het wapendier gebleven van het Duitse Rijk. In de Nederlandse heraldiek is de adelaar iets zeldzamer, maar komt hij wel regelmatig voor als “Friese Adelaar ” in Noord-Nederlandse wapens.

Links:Majolica wandbordje met een tweekoppige adelaar. 17e eeuw.
Rechts: Cirkeltegel met eenkoppige adelaar. Eind 16e/begin 17e eeuw

Tegel met valkachtige. Begin 16e eeuw.
Zuid-Europa.

Papkom met valkenier. Spanje. 18e eeuw

Tegel met adelaar met kroon. Ca. 1600.
Zuid-Europa.

Laat 16e eeuwse tegels in kabelrand met roofvogels met opgezette kuif.

Tegel tableaux vervaardigd door de Porseleyne Fles met de voorstelling van een roofvogel met kroontje en een soort van strik dragend. Speciaal gemaakt voor een bierbrouwerij genaamd "De gekroonde valk".
Datering: 1e helft 20e eeuw.

17e eeuwse tegel met een roofvogel zittend op de wip

Afbeeldingen op Tegels van het Jagen met Valken

Een andere groep tegels met roofvogels is die waarop een valkenier aan het jagen te zien is met valken. Al in 1700 voor Christus werd in Babylonië een bas-reliëf gevonden met een man met een valk op de hand. Ook in China wordt al in ca. 680 v. Chr. melding gemaakt van het jagen met valken en schreef de Japanse keizer Mintoku in 335 n. Chr. zelf een 81-delig handwerk over het jagen met valken. Terwijl er in Japan al een 600 handboeken waren over dit schijnbaar daar belangrijk onderwerp. In reisverslagen uit het einde van de 14^e eeuw wordt aangegeven dat de vorsten in China en Turkije 6 à 7000 valkeniers in dienst hadden. Ook in het vroege Europa, de Noormannen, de kruisridders, waren bekend met het jagen met valken en andere roofvogels. De afbeeldingen in West Europa op onze tegels van een man met een valk op de hand, zijn uit de vroeg zestiende eeuw tot heden. De valk werd altijd tijdens het jagen op de linkerhandschoen gedragen, ook zijn er tegels waarop de valk op de rechterhand is te zien, mogelijk is dan de spons gedraaid. Nagenoeg alle Europese vorsten en hoge adel hielden zich generaties lang als vermaak en statussymbool bezig met het jagen met torenvalken, boomvalken, het smelleken, de onovertroffen slechtvalk, haviken en sperwers. Uit het buitenland werden de lannervalk en de sakervalk ingevoerd. Speciaal de Groenlandse en IJslandse giervalken stonden in hoog aanzien om hun mooie witte uiterlijk en hun kostbaarheid van aanschaf. Ook werden zij als geschenk aan andere vorsten gegeven en zelfs gebruikt als betaalmiddel om bepaalde politieke wensen tot stand te brengen.

Valkenier te paard met een roofvogel op de arm. 19e eeuw

De jacht met valken was strikt voorbehouden aan de adel en vorsten, het was een zeer kostbare zaak, zowel de aanschaf van de dure valken, het onderhoud en het deskundig personeel, maar ook de aanschaf van de uitgebreide kostbare documentatie. Deze jacht had geen economische grondslag, zij diende slechts tot het vermaak van de vorst en zijn gasten. Er was speciaal leren gereedschap gemaakt, vaak versierd met de naam van de eigenaar. Ook droegen de valken tijdens het transport een kapje over de kop, een huifje en werden enkele belletjes aan de poot van de valk bevestigd om een eventueel weggevlogen vogel makkelijker te kunnen opsporen als zij eenmaal waren losgelaten.

IJslandse giervalk

Op onze tegels is dus meestal een gehuifde valk met belletjes aan de poot te zien. Vaak-dus niet altijd- is dat dan de hier uit het noorden ingevoerde Groenlandse of IJslandse giervalk met een huifje op de kop die daar model voor stond. De giervalk is ook terug te vinden op verschillende prenten van Adriaen Collaert en anderen, die als voorbeeld gediend hebben. Deze vaak Duitse tegels uit de fabriek van Johann Georg Weisz te Crailsheim zijn meestal rond 1750 in paars uitgevoerd, waarvan enkele met een blauwe trek en hebben een groter formaat van 16,8 x 16,8 cm of 17 x 17 cm tot 18 x 18 cm. In het Duitse Museum van Gunzenhausen bevindt zich een boeiende collectie van 115 tegels met de afbeeldingen van de jacht met valken. Bijgaand tonen wij u een paarse tegel uit die betreffende serie van een gehuifde IJslandse giervalk met belletjes aan de poot.

Tegel met roofvogel met huif en belletje aan de poten. Duitsland 1754. Tegelformaat 17 x 17 cm.

De Vraag van Vorsten naar veel Valken…

Ook zijn er tegels van dezelfde soort waarop een valkenier te zien is met een cagie, een draagrek, een soort ladder, twee lange stokken en dwarsverbindingen waar de valkenier in het midden liep met draagriemen om zijn nek. Op dat rek werden wel 12 IJslandse of Groenlandse giervalken tegelijkertijd gedragen. De inlandse vangst met lokvogels en vangnetten om aan de grote vraag naar valken te kunnen voldoen was niet meer voldoende, er werden valken aangekocht uit Schotland, Denemarken, IJsland en Groenland, maar ook uit Malta en Oost-Europese gebieden. Al die vogels werden op hun taak afgericht volgens strikte richtlijnen en werden ze gewend aan hun leren accessoires.

Valkeniers te paard. Westraven ca. 1880

Vliegende Valken in Jachtslot Falkenlust

Keurvorst Clemens August von Köln (1723-1761) liet in de nabijheid van zijn slot Augustusburg te Brühl het jachtslot Falkenlust bouwen. Het geheel betegelde trappenhuis geeft een goed beeld van de valkenjacht in die tijd. Deze tegels met valken zijn in 1731 gemaakt door de Rotterdamse fabriek “De Blompot,” die van 1674 tot 1731 werd geleid door Jan Aalmis sr. De voorstellingen met valken werden daar niet van bestaande gravures overgenomen, maar zijn geschilderd naar tekeningen die de keurvorst Clemens August zelf naar Rotterdam stuurde. Een unieke uitvoering van het jagen met valken op tegels die typisch in de Valkenhof thuishoren waren het gevolg. Ook in Slot Seuszlitz bij Dresden bevinden zich blauwe tegels met motieven van de jacht met valken met een sterke overeenkomst met de tegels uit Gunzenhausen. In Portugal bevinden zich in belangrijke gebouwen en musea soms zeer grote tegeltableaus met afbeeldingen die ontleend zijn aan de jacht met valken. In alle gevallen zijn vliegende valken te zien die op losse tegels nagenoeg niet voorkomen.

Drie tegels van het type spijkervogels. Dit is geen Goudse produktie!! Met een roofvogel met huifje op een spijker zittend. Laat 17e eeuw.

Twee roofvogels met een huifje op de kop. 17e eeuw

Drie valkeniers waarvan een engel als zeewezen met roofvogel op de hand. 17e eeuw

Gevangen & Gevaarlijk…

Nog steeds is het jagen en showen met valken, buizerds, haviken, sperwers, uilen en zelfs sommige soorten arenden, een passie voor vele mensen die een valkerij als hobby hebben. Bezoekers, waaronder vele kinderen, kunnen dan die roofvogelshows in gevangenschap bekijken. Toch blijven ze gevaarlijk en moet men afstand houden. De mogelijk educatieve opzet en achtergrond van de vaak zeer betrokken en kundige ‘eigenaars,’ leert ons dat er eigenlijk in het primitieve aspect van dieren in gevangenschap nemen, niet echt veel veranderd is in de loop der vele eeuwen.

Roofvogels Algemeen:

Ook bij roofvogels is het vrouwtje soms flink groter dan het mannetje. Het gewicht van de vrouwtjes is dan tevens zwaarder, zo weegt bijvoorbeeld het vrouwtje van de giervalk circa 1710 gram tot zelfs wel 2 kilo en weegt het mannetje van de giervalk circa 1070 gram. Vaak is het verenkleed van de mannetjes en de vrouwtjes bij roofvogels ook erg verschillend van elkaar, met enkele uitzonderingen bij de arenden.

Roofvogels. 17e eeuw

Al met al is veel kennis en zeker ervaring nodig van de vele verschillende soorten roofvogels, hun vliegbeeld, hun gedrag in een specifiek landschap en hun geluiden om een snelle, betrouwbare en juiste determinatie te doen. Een snelle blik in één oogopslag, vaak heeft men niet meer voordat hij weer uit beeld is, is noodzakelijk om de soort aan zijn vliegbeeld te herkennen. Soms worden die dan doorgegeven aan de plaatselijke vogelwerkgroepen, die al die gegevens landelijk bijhouden, zeker als het een zeldzame waarneming, dwaalgast, of een zeldzaam broedgeval betreft. In Nederland zijn alle roofvogels beschermd. Helaas, soms trekkend in de richting Spanje, Frankrijk en Italië worden deze door ons beschermde (roof)vogels regelmatig bewust gevangen en afgeschoten. (Roof)vogels kijken, fotograferen, waaronder de uilen, bestuderen, tellen en beschermen is een meer dan boeiende hobby die door jong en oud vaak onder alle weersomstandigheden fanatiek beoefend wordt.

Roofvogels. 17e eeuw

Tegel met klapwiekende roofvogel. 17e eeuw

Tegel met klapwiekende roofvogel. 17e eeuw.
Coll. J. Holtkamp.

Wandbord met klapwiekende roofvogel. Diameter 30 cm. Haarlem. Datering: ca. 1630.
Coll. A. Vrij.

Cirkeltegel met klapwiekende roofvogel. 17e eeuw	Kwadraattegel met een valkenier. 17e eeuw	Tegel met een klein roofvogeltje op een tak. Haarlem. 1e helft 17e eeuw.
Tegel met roofvogel zonder hoekvulling. 17e eeuw	Tegel met roofvogel op een tak. Laat 17e/begin 18e eeuw	Tegel met klapwiekende roofvogel op een tak. 1e helft 17e eeuw.