Wat moeten de liefhebbers van schaatsen  in de 17e eeuw gelukkig geweest zijn in Nederland. West-Europa kende in die tijd een kleine ijstijd dus er waren behoorlijk wat winters waarin het zo hard vroor dat men het ijs op kon om te schaatsen. Schaatsen was een nationale sport dat blijkt wel uit de vele schilderijen die gaan over schaatspret. Dit is misschien ook de reden, dat er vanaf de eerste helft van de  17e eeuw flink wat schaatsers werden afgebeeld op antieke wandtegels. Maar ijspret moet ook in de periode van 18e t/m 20e eeuw populair geweest zijn want ook in die eeuwen vinden we veel  voorstellingen van schaatsen terug op tegels. 

Schilderij van Hendrick Avercamp. Winterlandschap met ijsvermaak

Nieuw 24 november 2009

Schaatsende vrouw op ijs met struikjes waar een vogel in zit. Datering: 1e helft 17e eeuw

Schaatser met mooie krulschaatsen
Datering: ca. 1650

Schaatser met mooie krulschaatsen
Datering: ca. 1650

Schaatser met zicht op de achterkant. Hoekvulling franse lelie. Datering: ca. 1650

Schaatser bindt zich de schaatsen onder. Datering: ca. 1650

Poorttegel schaatser met stok. Datering: 17e eeuw

Schaatser. Hoekvulling wingerbladvulling. Datering: 17e eeuw

Nieuw 5 mei 2010

Schaatser met stok. Datering: ca. 1650

Nieuw 5 mei 2010

Vrouwelijke schaatster in sjieke kledij. 
Datering: 17e eeuw

Nieuw 5 mei 2010

Schaatsende cupido Datering: ca. 1700

Schaatser van achteren met mooie kleding
Datering: 17e eeuw

Schaatser met stok met pikhaak. Hoekvulling ossenkop. Datering: 2e helft 17e eeuw

Kinderen op de schaats
Datering: 2e helft 17e eeuw

Schaatsers met een vallende schaatser
Datering: ca. 1700

Schaatsen achter de slede. Iemand zakt door het ijs. Datering: ca. 1700

Kinderen op de schaats
Datering: ca. 1700

Schaatsende kinderen met een slee
Datering: ca. 1700

Schaatsers met een vallende schaatser
Datering: ca. 1700

Schaatsende kinderen met een slee
Datering: ca. 1700

Nieuw 5 mei 2010

Schaatsend kind met een slee
Datering: ca. 1700

Nieuw 5 mei 2010

Schaatsers met een hockey- ofwel golfstick.
Datering: ca. 1700

Nieuw 5 mei 2010

Schaatser die valt. Datering: ca. 1800

Nieuw 5 mei 2010

Schaatsend kind met kinderen in een slee
Datering: ca. 1700

Nieuw 5 mei 2010

Landschap in een cirkel met schaatsers
Datering: ca. 1900

Nieuw 5 mei 2010

Openluchtje met schaatsers. Datering: ca. 1900

Landschap met schaatspret
Datering: 18e eeuw.

Landschap met schaatspret
Datering: 19e eeuw.Produktie: Utrecht

Schaatsende man. De schaatsen heeft men echter vergeten te schilderen
Datering: 19e eeuw

Landschap met schaatsers
Datering: 19e eeuw

Landschap met schaatsers.
Datering: 19e eeuw

IJskraam waar koek en sopie werd verkocht.
Datering: midden 19e eeuw. Uitvoering in mangaan

IJskraam waar koek en sopie werd verkocht.
Datering: midden 19e eeuw. Uitvoering in blauw.

IJskraam waar koek en sopie werd verkocht.
Datering: midden 19e eeuw. Uitvoering in blauw.
Opmerkelijk is het varende schip op de achtergrond

Wandbord met een ijskraam waar koek en sopie werd verkocht met schaatsers. Met de tekst Jannuwarij. Friesland

Plaat van een ijskraam waar koek en sopie werd verkocht. Afmetingen 12,5 x 16,5 cm. Makkum
Datering: midden 19e eeuw. 

IJskraam waar koek en sopie werd verkocht.
Datering: midden 19e eeuw. Uitvoering in mangaan

IJskraam waar koek en sopie werd verkocht.
Datering: eind 18e/begin 19e eeuw

IJskraam waar koek en sopie werd verkocht.  Datering: eind 18e/begin 19e eeuw

Nieuw 6 april 2010

IJskraam in kleur met een schaatser. 
  Datering: 19e eeuw

Nieuw 6 april 2010

IJskraam waar koek en sopie werd verkocht.
Datering: 19e eeuw

Boven en onder een 10-tal tegels die te maken hebben met het begrip koek en sopie. Vanuit dit soort ijskraampjes werd in de 17e t/m de 19e eeuw koek en sopie aan schaatsers verkocht. Sopie komt van het woord soopje, hetgeen betekent slokje dan wel borrel of neutje. Het was gewoon dat men vroeger tijdens het schaatsen flink wat alcohol innam. Dat kon b.v. punch zijn maar ook jonge of oude jenever dan wel gin.  De verkopers van gin en jenever speelden daar uiteraard op in getuige de onderstaande advertentie van de Kuypers Gin. Op vier van de vijf tegels hangt voor de kraam een kookpan aan een haal of ketting boven het vuur. Wellicht werd daar snert of chocolademelk in warm gemaakt om te verkopen.

                                       
                                                                                                           Schaatser achter slede (datering: ca. 1910)

Tegel met een schaatsende man met op de achtergrond twee ijskramen.  Datering: ca. 1800.

Tegel met een schaatsende man met op de achtergrond een ijskraam. 
Datering: ca. 1850.

Plaquette van een tafereel met kolvende mannen en schaatsers op het ijs. Tiemen Meinsma. Ca. 1920. Makkum.

Plaquette van een tafereel van een ijsgezicht met schaatsers en arresleden. Makkum, Tiemen Hiemstra ca. 1886. Afbeelding 60 x 50 cm. 

Plaquette van een tafereel van schaatsers, sleetjes en een arreslee. Makkum,Tiemen Hiemstra ca. 1886. Afmeting: 57,5 x 48,5 cm.

Plaquette van een tafereel van schaatsers, idem als vorige afbeelding in blauw. Nu in kleur en de spons in contra gebruik. Makkum, Willem ten Zweege rond 1875. Afmeting: 57,5 x 48,5 cm. 

De strengste winters van de 20e eeuw

Het lijkt erop, dat de winters steeds zachter worden. Echt strenge winters hebben we al flink wat jaren niet meer gehad en de voorspellingen zijn dat dit er ook niet meer zo snel inzit door de klimaatsveranderingen die gaande zijn op onze wereldbol. De winter van het afgelopen jaar staat me nog gegrift in het geheugen. Flink wat ijspret in het Groene Hart. We konden een week genieten met overal veel schaatsplezier.

Ik heb eens uitgezocht hoeveel strenge winters er in de 20e eeuw zijn geweest in combinatie met gereden Elfstedentochten.

IJspret op de Reeuwijkse Plassen in Januari 2009

1908/1909

2 Januari 1909 werd de eerste Elfstedentocht gereden georganiseerd door de Friese IJsbond.

1911/1912

7 Februari 1912 werd de Elfstedentocht gereden nu georganiseerd door de Vereniging de Friesche Elfsteden.

1916/1917

Een strenge winter in de 1e wereldoorlog. Zo streng dat er een Elfstedentocht kon worden verreden. Dat gebeurde op 27 januari 1917.

1928/1929

De strenge vorst zet in de loop van Januari flink door zodat op 12 februari 1929 de Elfstedentocht gereden kan worden. Dat gebeurde onder zeer matige weersomstandigheden. Harde oostenwind met tijdens de start temperaturen van min 18 graden. 

1933/1934

 Hoewel de winter van 1933/1934 minder streng was kon er toch ook in die winter een Elfstedentocht worden gereden en wel op 16 december 1933.

1939/1940
1940/1941
1941/1942

Drie strenge winters op een rij in de 2e wereldoorlog. Op 30 januari1940 wordt de Elfstedentocht gereden. Het weer was op die dag bar en boos. Strenge vorst, harde wind uit het oosten en sneeuwval. De winter van 1940/1941 was opnieuw een koude. Veel nachten met strenge vorst en veel sneeuwval. Opnieuw wordt er een Elfstedentocht gereden en wel op 6 februari 1941. De omstandigheden waren perfect. De winter van 1941/1942 was veel extremer dan de twee ervoor. Van tien tot zevenentwintig januari 1942 is er elke nacht flink wat vorst met temperaturen onder de min 20 graden. En opnieuw wordt er een Elfstedentocht gereden en wel op 21 januari 1942. Ook deze werd onder uitstekende weersomstandigheden verreden.

1946/1947

Al in december begon het flink te winteren. Voor de Kerst dacht men al aan een Elfstedentocht totdat er dooi inviel. Met die  verschillende  dooiperioden tussendoor duurde de winter lang. Tot half maart 1947. 9 Februari 1947 werd de Elfstedentocht uiteindelijk toch gereden. Onder barre weersomstandigheden. Veel deelnemers kregen last van bevriezingsverschijnselen.

1953/1954

3 Februari 1954 werd de Elfstedentocht gereden.

1955/1956

Tot aan Januari 1956 stelde de winter niet veel voor. Maar dat veranderde eind Januari drastisch. Het werd steeds kouder en dat duurde verschillende weken. Op 14 februari 1956 werd er weer een Elfstedentocht gereden. De omstandigheden waren niet slecht. De koudste nacht van de 20e eeuw werd in De Bilt gemeten op 16 februari 1956 n.l. min 25,8 graden.

1962/63

In de derde week van december 1962 stroomde er koude lucht Nederland binnen en begon het flink te winteren. Eind december waren er enorme sneeuwstormen die het volledige land verlamden. In combinatie met dagenlange harde wind ontstonden en hoge sneeuwduinen. Met een dooiperiode in de eerste helft van Januari zette de winter daarna in alle hevigheid door. Halverwege Januari werd de Elfstedentocht gereden onder barre omstandigheden. De temperatuur was min 18 graden met harde wind. Na een korte dooiperiode daarna zette de winter begin februari pas echt in en die duurde tot ver in Maart.

1978/1979

Veel jongere mensen herinneren die winter nog wel. Vanaf begin Januari vriest het een aantal nachten ruim 20 graden onder nul. Dooi en vorst wisselen elkaar af. Er is deze winter veel sneeuwval en ijzel. Maar tot een Elfstedentocht komt het niet door de vele sneeuw en daardoor gevaarlijke situaties. 

1984/1985

Een winter waarbij strenge vorst en dooi elkaar nogal afwisselden. Er was veel Elfstedenkoorts maar een paar keer ging het feest niet door. Maar uiteindelijk werd de Elfstedentocht toch gereden en wel op 21 februari 1985 ondanks invallende dooi.

1985/1986

Het begon al in november te winteren, de hele maand lang. Maar de winter zette niet door. De februarimaand was een van de koudste van de 20e eeuw. Hoewel het er door invallende dooi niet naar uitzag werd de Elfstedentocht toch op 26 februari 1986 gereden. Onder fantastische weersomstandigheden. Prins Alexander behoorde ook tot de deelnemers die de tocht der tochten uitreed.

1996/97

De winter zette al in december in maar was toen nog aan de zachte kant. Eind december veranderde dat. Begin Januari begonnen met een paar verschrikkelijk koude nachten. In tijd van een paar nachten ontstond er zo'n dikke laag ijs dat men al een Elfstedentocht begon te denken. Dat werd al op 4 januari een feit. Men heeft toen de goede beslissing genomen want na die datum was er nog amper sprake van winterse omstandigheden.

Schaatsers in het Groene Hart van West-Nederland. Op de achtergrond een grote groep meerkoeten.

Tegeltje openluchtje met een maat van 10 x 10 cm. Gemaakt bij Westraven te Utrecht. Met schaatsers in kleur en een kind op een slede in een landschap. Datering: ca. 1900

Tegeltje openluchtje met schaatsers in een landschap. Maat 13 x 13 cm. Exact dezelfde voorstelling als de tegel links. Gemaakt bij Westraven te Utrecht.  Datering: ca. 1900

Tegel met een schaatsende man achter een slede en een persoon die door het ijs is gezakt. Productie: Van Hulst Harlingen omstreeks 1900. Het bijzondere aan deze tegel is de groene inkleuring van de personen en de spinnenkopjes.

Wilt U meer informatie over alles wat met schaatsen te maken heeft b.v. over de vondst van een archeologische schaats ook wel glis genoemd? Klik hier

Of over het gebruik om tijdens de schaatstocht in de stad Gouda een originele Goudse kleipijp te halen klik hier