Polychrome kwadraat- en cirkeltegels zijn op handgeschilderde gekleurde vloertegels na zo'n beetje de vroegste tegels die zijn vervaardigd. Ze dateren al van ca. 1570. De allervroegste exemplaren zijn zelfs nog uit de vrije hand geschilderd zonder gebruikmaking van een spons. Ze worden toegeschreven als zijnde vervaardigd in Middelburg. Ze zouden echter ook nog in de Zuidelijke Nederlanden vervaardigd kunnen zijn. Op veel vroege polychrome kwadraattegels staan zoogdiervoorstellingen afgebeeld.

Onderstaand zullen een aantal kwadraat- en cirkeltegels worden afgebeeld waarvan met een behoorlijke mate van zekerheid kan worden gezegd om welk dier of plant het gaat.

Eenhoorn

Cirkeltegels eind16e/begin 17e eeuw

Twee cirkeltegels met de afbeelding van een eenhoorn


Het fabeldier eenhoorn wordt in de cryptozoölogie beschreven als een soort wild paard.  Met op zijn voorhoofd een spiraalvormige hoorn, gedraaid en uitlopend in een punt. Met gespleten hoeven, een staart als van een leeuw en een geitensik (de eenhoorn op de onderste tegel staat met sik afgebeeld).

Al 400 jaar voor Christus aan het hof van de Perzische koning werd de eenhoorn al beschreven door de historicus Ctesias. In de Middeleeuwen werd een eenhoorn aangeduid als een sterk en woest beest maar tegelijkertijd geassocieerd met kuisheid en maagdelijkheid. Een eenhoorn kon alleen in bedwang gehouden worden door een maagd.

Inmiddels weten we dat met de hoorn van het fabeldier eenhoorn de slagtand van de narwal bedoeld wordt, een dolfijnachtige die zijn lange slagtand gebruikt als gevoelig tastorgaan. Datering: eind 16e/begin 17e eeuw.



narwal met hoorn

Beer

Cirkeltegel eind16e/begin 17e eeuw

Kwadraattegel eind16e/begin 17e eeuw

Cirkeltegel en kwadraattegel met de afbeelding van een beer

Afbeeldingen van beren op tegels zijn niet echt zeldzaam. 

Er bestaan zelfs tegels met de afbeelding van  een dansende beer. Een volksvermaak wat vroeger in Nederland voorkwam, en ook nu nog in Oost-Europese landen.  Op kermissen was vechten met de beer nog tot aan het eind van 60er jaren van de vorige eeuw heel erg populair. 
Datering: eind 16e/begin 17e eeuw


Dansende beer

Dansende beer op 17e eeuwse Wan Li tegel

Olifant

Kwadraattegel eind16e/begin 17e eeuw

Cirkeltegel eind16e/begin 17e eeuw

Links een kwadraattegel met de afbeelding van een olifant met de slurf omhoog, teken van kracht en dreiging. De olifant is in mangaan paars ingekleurd.

De voorstelling van de olifant op de kwadraattegel is ontleend aan een gravure van Abraham de Bruyn (1583). Museum Boymans-Van Beuningen, Rotterdam.

 

Ook op de cirkeltegel staat de voorstelling van een olifant met de slurf omhoog, maar de houding is duidelijk anders als op de kwadraattegel.
Beide tegels, datering: eind 16e/begin 17e eeuw

Leeuw

Kwadraattegel eind16e eeuw

Een hele vroege kwadraattegel van omstreeks 1580 met de voorstelling van een mannelijke leeuw met zijn tong uit de bek. De tegel is maar liefst 2,1 cm dik. Deze tegel komt ook voort uit een Zeeuwse dan wel Zuid-Nederlandse productieserie waar op de kwadraattegels een soort bloemetje met blaadjes staat achter de afbeelding van het dier.

Net als de (onderstaande) kwadraattegels met krab en lepelaar zou deze tegel wel eens uit de vrije hand kunnen zijn geschilderd zonder gebruikmaking van een spons.

Tegels met mannelijke leeuwen zijn duidelijk in de minderheid t.o.v. die met de voorstelling van vrouwtjes leeuwen. Datering: eind 16e eeuw


Mannetjes leeuw

Zwijn

Cirkeltegel eind 16e eeuw

Een hele vroege cirkeltegel van omstreeks 1580 met de voorstelling 
van een wild zwijn. Datering: eind 16e eeuw


Op deze foto is goed te zien de sterk versmalde kop van een wild zwijn. 
Ook op de cirkeltegel komt dit goed tot uiting.

Turkse lelie

Cirkeltegel eind 16e eeuw

Een vroege cirkeltegel van omstreeks 1600 met de voorstelling van bloemen. Het gaat hier vrijwel zeker  om de afbeelding van de bloemen van de turkse lelie, een bolgewas.

Datering: eind 16e eeuw. Bodemvondst binnenstad Gouda

De turkse lelie heeft als specifiek kenmerk dat de bloemen omlaag hangen met de meeldraden naar beneden. Op deze tegel is dat niet het geval.

Om meer tegels te zien met de afbeeldingen van turkse lelies 
klik hier

Haas

Cirkeltegel eind 16e eeuw


Konijn met minder lange oren

Een vroege wat gevloeide cirkeltegel van omstreeks 1600 met de voorstelling van een springende haas. Dat het hier om een haas moet gaan verraden de lange oren en de houding van het dier.

Op veel tegels staan hazen of misschien wel konijnen afgebeeld. De afbeeldingen zijn echter niet goed determineerbaar omdat de voorstellingen minder nauwkeurig zijn geschilderd.

Detail haas met lange oren

Stier

Kwadraattegel eind16e/begin 17e eeuw


Cirkeltegel eind16e/begin 17e eeuw

Links boven een kwadraattegel met de afbeelding van een liggende stier. De stier is herkauwend afgebeeld. Het bijzondere aan de stier is de inkleuring in mangaan paars. Maar het kan natuurlijk ook een os zijn. Een os is een gecastreerde stier. Ossen waren gemakkelijker te houden dan stieren. Na castratie werden ze een stuk makker, terwijl het gedrag van stieren minder voorspelbaar is.

De cirkeltegel in het midden met de voorstelling van een staande stier gaat zeker om een stier want duidelijk is te zien dat het dier niet is gecastreerd.

De cirkeltegel onder vertoont een prachtige springende stier met grote horens. De tegel is een bodemvondst uit Oudewater. Gevonden bij de verbouwing in een kelder. Het grootste deel van de tegelwand, allemaal laat 16e eeuwse cirkeltegels, zelfs nog aan de muur zittend,  is verloren gegaan bij de grove sloop.

Alle drie de tegels, datering: eind 16e/begin 17e eeuw

Dromedaris

Cirkeltegel eind16e/begin 17e eeuw

dromedaris

Cirkeltegel met de afbeelding van een dromedaris.
Het verschil tussen een kameel en een dromaris zit hem in de bult(en). Een kameel heeft twee bulten en een dromedaris maar een bult.

Tegels met de afbeelding van een kameel zijn veel zeldzamer dan die met een dromedaris.

Kameel liggend
   
Kamelen liggend, eind 16e/begin 17e eeuw

Konijn

Cirkeltegel eind16e/begin 17e eeuw

Cirkeltegel met de afbeelding van een konijn

Of het hazen dan wel konijnen betreft op antieke tegels is in veel gevallen niet te zeggen. Konijnen hebben kortere oren, zijn wat kleiner en hebben een meer gedrongen lichaamsbouw dan hazen. Ik ga er dan ook van uit dat de voorstelling op de cirkeltegel een konijn betreft.

Deze tegel is gevonden in Schoonhoven in de Koestraat. Op een wel heel bijzondere vindplaats. De tegel werd gevonden op een diepte van 1 meter onder het grondoppervlak, n.b. zittend aan de oude stadsmuur gedeeltelijk in een tuin en ten dele onder een oud pand. Datering: eind 16e/begin 17e eeuw

Als voorbeeld: konijn tussen de madeliefjes zittend

Kievit

Cirkeltegel 1e kwart 17e eeuw

Cirkeltegel met de afbeelding van een kievit. 
De kievit staat afgebeeld met een kuifje. 
Datering: 1e kwart 17e eeuw



Als voorbeeld: kievit met kuifje

Eekhoorn

Kwadraattegel 1e kwart 17e eeuw

Kwadraattegel met de afbeelding van een eekhoorn. Op deze tegel zijn de kwadraatlijnen in oranje uitgevoerd. De eekhoorn zit aan een nootje te peuzelen. Datering: 1e kwart 17e eeuw

Krab

Kwadraattegel 4e kwart 16e eeuw

Kwadraattegel met de afbeelding van een krab

Het gaat hier om een zeer vroege tegel van omstreeks 1575 vervaardigd in Zeeland of wellicht in de Zuidelijke Nederlanden. Deze tegel is w.s. geschilderd uit de vrije hand zonder gebruikmaking van een spons als hulpmiddel.

Op de achtergrond zijn blaadjes te zien met een primitieve bloem. Die staan vrijwel alleen afgebeeld op hele vroege kwadraattegels.

Lepelaar

Kwadraattegel omstreeks 1600

Kwadraattegel met de afbeelding van een lepelaar

Deze tegel is maar liefst 2 cm dik.

Ook deze tegel zou wel eens zonder gebruikmaking van een spons geschilderd kunnen zijn. Op deze tegel zijn wederom van die specifieke blaadjes met primitieve bloem aangebracht.

Meer informatie hierover kunt U vinden door te klikken op 
kwadraat lepelaar 

Drents heideschaap

Kwadraattegel omstreeks 1600

Tegels met schapen erop afgebeeld zijn niet onbekend. Veel verder dan schaap onbepaald kom je echter meestal niet. 

Des te leuker dus een kwadraattegel aan te treffen waarop een oud schapenras staat afgebeeld. Het gaat w.s. om een heideschaap van het oude Drentse type. Dit type schaap had een hele lange staart en ook de staart van het schaap op de tegel is opvallend lang. 

Het tegenwoordige Drentse heideschaap wat in Nederland voorkomt is een kruising van het oude type Drentse heideschaap met het Schoonebeker schaap.