17e eeuwse tegel met de voorstelling 
van een turkse lelie.
Geen Goudse productie, vrijwel zeker Rotterdam

Al een paar keer hebben lezers van de website, die interesse hebben in oude wandtegels mij de vraag gesteld van,  welke zijn nu precies de specifieke kenmerken van 17e eeuwse  Goudse tegels. Een lezer stuurde mij een foto toe van de tegel links met de vraag of deze tegel Gouds is. 

Het gaat hier om een bijzonder interessante tegel,  juist omdat de afbeelding van deze gekleurde turkse lelie inderdaad alle kenmerken heeft, die als Gouds bekend staan. Alleen de hoekvulling met grote ossenkoppen is absoluut afwijkend van de vroege 17e eeuwse Goudse gekleurde vogel- en bloemtegels, waarvan we alleen tegels met een franse lelie (in twee typen) en de driestip als hoekvulling kennen.

In het boekje De Swaen, wat gaat over het Goudse plateelbedrijf van Willem Verswaen worden een paar honderd tegels beschreven waarvan kan worden aangenomen dat ze zonder meer in Gouda zijn vervaardigd. Van de meeste in het boekje afgebeelde vogel- en bloemtegels zijn de vindplaatsen bekend. Een aantal ervan zit zelfs ook nu nog in situatie in oude historische panden. Toch is er een belangrijke kwestie onderbelicht gebleven. Willem Jansz. Oliviers, die zich later Willem Verswaen ging noemen, kwam in 1621 vanuit Rotterdam naar Gouda om aldaar een plateelbakkerij te starten aan de Oosthaven. Zijn zwager Henrick van den Heuvel had een plateelbakkerij in Rotterdam, welke 'Den Bergh Sion' heette. Er werden in dat bedrijf ook tegels gemaakt. De vraag doet zich nu voor in hoe verre Willem Jansz. Oliviers gebruik heeft gemaakt van de bestaande sponzen uit die fabriek, en of dit  dezelfde sponzen zijn geweest  die hij is  gaan gebruiken in zijn Goudse bedrijf. 

Eigenlijk is het als aannemelijk te beschouwen, dat dit ook daadwerkelijk is gebeurd. In het Rotterdamse bedrijf 'Den Bergh Sion' werden ook op grote schaal tegels vervaardigd. De hierboven afgebeelde gekleurde bloemtegel met de voorstelling van de Turkse lelie met ossenkop hoekvullingen zou wel eens in Rotterdam vervaardigd kunnen zijn, dit des temeer  omdat er uit  Gouda geen gekleurde vogel- en bloemtegels bekend zijn met die hoekvulling. Van de afbeelding weten we echter wel zeker, dat dezelfde spons in Gouda is gebruikt, dus dat geeft reden om aan te nemen dat men zowel in Rotterdam als wel in Gouda exact dezelfde  sponzen heeft gebruikt voor het schilderen van tegels.

     
Beide tegels zijn afkomstig uit de handel
Productie: Gouds of Rotterdams

Om het allemaal nog gecompliceerder te maken, onderstaande tegel met de voorstelling van een turkse lelie is hoogstwaarschijnlijk door weer een andere 17e eeuwse  tegelbakkerij gemaakt. De spons is afwijkend, en de gebruikte kleuren wijken af van de specifieke oranje-groen-blauw kleuren die in Gouda (en Rotterdam dus) werden toegepast. Daarentegen hebben de Franse lelie hoeken weer een blauwe dwarsstreep, maar inmiddels is wel duidelijk geworden dat elke blauwe dwarsstreep op een franse lelie nog niet wil zeggen dat het gaat om een tegel die in Gouda is gemaakt.

Turkse lelie. 17e eeuw. Produktieplaats: onbekend

Voorstelling: Turkse lelie
Vindplaats: Kleine Haven Haastrecht
Goudse productie

Voorstelling: Turkse lelie, hoekvulling driestip
Vindplaats: Kleine Haven, Haastrecht
Goudse productie

Voorstelling is afwijkend t.o.v. de andere turkse lelies. 
Maar wel in Gouda vervaardigd.

Herkomst:Binnenstad Gouda, hoekvulling driestip
Goudse productie

Herkomst: Cappenersteeg, Gouda
Goudse productie

Specifieke kenmerken van Goudse 17e eeuwse vogel- en bloemtegels

• Formaat Goudse tegels is wat kleiner door het gebruik van een kleisoort die iets meer aan krimp onderhevig was tijdens het bakproces

• Goudse vogel- en bloemtegels zijn rood aan de achterkant en maar zelden geel. Dit heeft te maken met de gebruikte kleisoort. Toch zijn er uitzonderingen. Er zijn tegelwanden uit Gouda bekend waarop zowel tegels met rode achterkanten voorkwamen als gele. Tegels met een gele achterkant zijn in de praktijk weer iets groter door mindere bakkrimp.

• Er een studie is gemaakt van vele honderden voorstellingen op tegels die uit Gouda afkomstig zijn. Daarom is een redelijk volledig beeld ontstaan over de voorstellingen, welke in Gouda zijn geschilderd.

• In Gouda zijn vrijwel nooit gekleurde vogel-bloemtegels aangetroffen met een franse leliehoek vulling waarop een gekleurde dwarsstreep staat. De productie van dat soort tegels kan als niet Gouds beschouwd worden.

• Sponzen met afbeeldingen van vogels en bloemen werden ibij de SWAEN gebruikt voor het  vervaardigen van tegels met als hoekvulling een driestip en voor tegels met als  hoekvulling de franse lelie (met blauwe dwarsstreep). 

Hoge Gouwe Gouda
Goudse productie

Hoge Gouwe Gouda
Goudse productie

Bergambacht
Goudse productie

Hoogstraat Haastrecht
Goudse productie