Pal achter mijn vroegere woonhuis ligt de polder Achterwillens met het Goudse Hout, een natuur en recreatiegebied. Een prachtig gebied, die een groene buffer vormt  tussen de stad Gouda en de Reeuwijkse Plassen.

Het is een recreatiegebied waar ik graag kom. Rondwandelend met de hond en genietend van het landschap en de natuur. De afgelopen week waren ook in het Goudse Hout verschillende pestvogels aanwezig, druk bezig de gelderse roosvruchten te plunderen bij de ingang aan de Platteweg. En verder ook verschillende goudvinken, wellicht de noordse ondersoort waarvan op dit moment een landelijke invasie plaatsvindt. Net als de pestvogels trouwens.                            

Pestvogel

Maar de polder Achterwillens, waar het Goudse Hout dus onderdeel van maakt, heeft zo af en toe meer te bieden. In het verleden is veel stadsafval uit Gouda in de deze polder gestort waaronder stortafval van de Goudse pijpenindustrie. In een eerdere vertelling heb ik daar al iets over geschreven (klik hier)

Afgelopen week tijdens een bezoek aan het Goudse Hout zag ik op een molshoop een pijpenkop liggen. Tijdens het oprapen viel me ook een rond aardewerk schijfje op met een diameter van 1,5x2 cm. Bij nadere bestudering bleek het materiaal uit witte pijpenklei te bestaan.
Aan een kant op het schijfje twee afdrukjes, waar iets in stond maar in eerste instantie niet goed te zien was. Thuis voorzichtig met lauw water het schijfje schoongemaakt en toen bleek dat de afbeeldingen erop hielmerken van een Goudse pijpenmaker waren. Een grospenning dus. 

Grospenningen zijn een typisch pijpenmakersproduct,  in Gouda in de pijpenindustrie gebruikt. Vrijwel alle grospenningen die bekend zijn dateren uit de 18e en 19e eeuw. Het gaat om schijfjes pijpenklei waar een voorstelling op is aangebracht, meestal met de hand uitgevoerd ( in de 20e eeuw werden ze met stempels aangebracht). De voorstelling kan een getal zijn, een cijfer, een muntafdruk, of een hielmerk wat een pijpenmaker gebruikte. Grospenningen, het woord penning zegt het al min of meer, werden gebruikt als een soort van munt om mensen uit te betalen. Na het vervaardigen van een gros pijpen kregen de arbeiders een grospenning die later kon worden ingeleverd voor loon. In de pijpenindustrie werd als gros geen 144 exemplaren gehanteerd, maar 160 stuks. Om toch maar aan 144 hele pijpen te komen ging men uit van 160 stuks om de als normaal beschouwde 10% breuk te kunnen compenseren. Zo kwam men dus wel aan die 144 complete pijpen. Veel pijpenmakers werkten met het systeem van betaling via de grospenning. Dat blijkt wel uit de vele vondsten van grospenningen in en rond de stad Gouda. De mooiste vondst die op dat gebied gedaan is was een stortplaats van omstreeks 1850 met pijpafval van de Goudse pijpenmaker Goedewaagen, en tussen het afval  zaten vele tientallen grospenningen. Alle grospenningen hadden een afbeelding met een getal erop, met de hand ingegrift.

De grospenning van de molshoop draagt het hielmerk de zon. 
De grospenning is vrijwel zeker 18e eeuws

Het merk de zon is lang in gebruik geweest.  Vanaf de 2e helft van de 17e eeuw tot en met het 1e kwart van de 19e eeuw.

Pieter Dominikus	1667
Willemsz Raes	1667
Theunis Bastiaensz van den Berg	1699
Daniel Sluiter	1722-1782
Anthony van IJzendoorn	1797-1826
Leedert Weldrager	1784-1815
Klaas Hogenboom	1808-1819

Blijft over de vraag uit welke tijd de grospenning afkomstig kan zijn. Zelf neig ik ernaar om de grospenning als 18e eeuws te dateren. Ingegeven door de afbeeldingen van de hielmerkjes die vrijwel identiek zijn met andere pijpenkoppen met het hielmerk de zon uit de 18e eeuw.

Een andere grospenning van witte pijpenklei, eveneens gemaakt door een Goudse pijpmaker en hieronder afgebeeld vermeld ook een zon (en maan), maar deze afbeelding is  w.s. afkomstig van een muntafdruk. Ik vermoed dat het om een 18e eeuwse munt gaat, maar als er mensen zijn die dit kunnen bevestigen of mij meer informatie kunnen geven hoor ik het graag.

klik op de afbeelding